Thiền sư Thích Nhất Hạnh đã xuất bản cuốn Phép lạ của sự tỉnh thức vào năm 1975, thời điểm mà từ "chánh niệm" (mindfulness) hiếm khi được sử dụng ở phương Tây. Tua nhanh 45 năm đến năm 2020, đây là từ chúng ta bắt gặp ở khắp mọi nơi. Đó có phải là một điều tốt không? Không phải ai cũng nghĩ như vậy. Thuật ngữ "McMindfulness" (tạm dịch: chánh niệm kiểu mì ăn liền) đã được đặt ra như một sự chỉ trích đối với một hình thức chánh niệm mang tính thương mại, tách rời khỏi cội nguồn Phật giáo của nó. Những người chỉ trích cho rằng hình thức này gây hại nhiều hơn là có lợi.

Thuật ngữ McMindfulness xuất hiện như thế nào?

Trong xã hội hiện đại, có một xu hướng thương mại hóa mọi thứ và biến chúng thành công việc kinh doanh. Chánh niệm cũng không ngoại lệ.

Năm 2011, Tiến sĩ Miles Neal, một nhà tâm lý trị liệu Phật giáo, đã xuất bản một bài báo có tiêu đề McMindfulness and Frozen Yoga (Tạm dịch: McMindfulness và Yoga đông lạnh), trong đó ông lập luận rằng:

"Chúng ta đang đánh mất bối cảnh tâm lý phong phú và tinh tế làm nền tảng cho các thực tập yoga và chánh niệm, và rằng bằng cách kết hợp chúng trở lại với ma trận gốc rễ, chúng ta có thể biến phong trào yoga và cơn sốt chánh niệm thành một cuộc cách mạng tâm linh không giống bất cứ điều gì chúng ta từng thấy ở đất nước trẻ của chúng ta."

Ông quan sát thấy rằng yoga đã đi trước chánh niệm trong quỹ đạo của nó ở phương Tây và chúng ta có thể nhìn vào yoga để thấy sự thích nghi của phương Tây đối với chánh niệm đang hướng tới đâu.

Sau đó, Ron Purser, một giáo sư và là một giáo viên Thiền Hàn Quốc, đã sử dụng thuật ngữ này vào năm 2019 làm tiêu đề cho một cuốn sách: McMindfulness: How Mindfulness Became the New Capitalist Spirituality (Tạm dịch: McMindfulness: Cách chánh niệm trở thành tâm linh tư bản mới).

Ông rất chỉ trích những gì mình coi là McMindfulness vì: "nó cho rằng nguyên nhân của đau khổ phần lớn nằm bên trong chúng ta, chứ không phải trong các khuôn khổ chính trị và kinh tế định hình cách chúng ta sống." Ông cảm thấy McMindfulness có thể khiến chúng ta thụ động và dễ chấp nhận: cố gắng thích nghi với những xã hội bất công và không lành mạnh thay vì chủ động thay đổi chúng.

Thiền sư Thích Nhất Hạnh và McMindfulness

Thiền sư Thích Nhất Hạnh đã làm việc để giúp chánh niệm trở nên dễ tiếp cận và phổ biến hơn ở phương Tây.

Năm 1989, Jon Kabat-Zinn đã xuất bản cuốn sách Full Catastrophe Living (Tạm dịch: Sống trong nghịch cảnh) dựa trên kinh nghiệm dạy thiền cho những người bị đau mãn tính. Đây là một khoảnh khắc đột phá cho chánh niệm thế tục và chính Thiền sư Thích Nhất Hạnh là người đã viết lời tựa.

Thiền sư Thích Nhất Hạnh đã thực hiện các buổi nói chuyện tại các tập đoàn lớn như Google, nói chuyện tại các Quốc hội, tổ chức các khóa tu cho giáo viên và cảnh sát. Ông cũng khuyến khích việc sử dụng công nghệ một cách sáng tạo để giúp mọi người thực tập chánh niệm.

Tuy nhiên, Thiền sư Thích Nhất Hạnh đã cảnh báo về McMindfulness mà không sử dụng thuật ngữ này một cách trực tiếp. Trong một khóa tu năm 2014, ông đã có một buổi pháp thoại khám phá về thời điểm và cách thức phù hợp để dạy chánh niệm. Ông đã sử dụng câu hỏi liệu dạy chánh niệm cho quân đội có phải là việc làm đúng đắn hay không như một ví dụ để khám phá câu hỏi này. Ông phân biệt giữa “Chánh niệm” (Right Mindfulness) và “Tà niệm” (Wrong Mindfulness) và nhấn mạnh rằng chánh niệm là một lối sống thay vì một công cụ, một phương tiện hay một mục đích.

Tà niệm là gì?

Để trả lời câu hỏi này, chúng ta phải lùi lại một bước và xem xét chánh niệm đến từ đâu. Trong cuốn sách Đường Xưa Mây Trắng của Thiền sư Thích Nhất Hạnh, ông đã vẽ nên bức tranh về Đức Phật lịch sử, Tất-đạt-đa Cồ-đàm, như một con người thực với những đấu tranh thực tế.

Trong Tứ Diệu Đế, Tất-đạt-đa Cồ-đàm đã đưa ra chẩn đoán về những vấn đề của con người và tiên lượng để chữa lành. Khổ đế là sự tồn tại của nỗi đau khổ. Tập đế là con đường dẫn đến nỗi đau khổ. Diệt đế là hạnh phúc là điều có thể, và Đạo đế là con đường dẫn đến hạnh phúc.

Con đường dẫn đến hạnh phúc đó được gọi là Bát Chánh Đạo. Một yếu tố của con đường này là Chánh niệm:

• Chánh niệm
• Chánh định
• Chánh kiến
• Chánh tư duy
• Chánh ngữ
• Chánh nghiệp
• Chánh mạng
• Chánh tinh tấn

Nếu có Chánh niệm, thì phải có Tà niệm. Tà niệm là khi chánh niệm bị tách rời khỏi phần còn lại của Bát Chánh Đạo. Khi chánh niệm tách rời khỏi Chánh nghiệp hoặc Chánh mạng.

Nếu chúng ta có tâm trí sáng suốt và tập trung, nhưng chúng ta phớt lờ việc liệu hành động của mình có gây ra tổn hại hay không, đó là Tà niệm. Nếu một người trong quân đội học chánh niệm để họ có thể bóp cò hiệu quả hơn và giết người hiệu quả hơn, đó là Tà niệm.

Ngày nay, khi nói về khái niệm "tập trung", mọi người sử dụng chánh niệm vì chánh niệm đã trở thành một từ thời thượng. Chỉ học cách tập trung hơn là một hình thức chánh niệm rất hời hợt.

Tà niệm cũng có thể gắn liền với sự lảng tránh. Đây là điều mà McMindfulness cảnh báo: sử dụng chánh niệm để chấp nhận một cách thụ động một sinh kế đang gây ra tác hại hoặc góp phần vào đau khổ thông qua việc tiêu thụ của chúng ta.

Nếu bạn coi chánh niệm là một phương tiện để có nhiều tiền, thì bạn chưa chạm tới mục đích thực sự của nó. Nó có thể trông giống như việc thực tập chánh niệm nhưng bên trong không có bình an, không có niềm vui, không có hạnh phúc được tạo ra. Đó chỉ là sự bắt chước. Nếu bạn không cảm thấy năng lượng của tình huynh đệ, tình tỷ muội, tỏa ra từ công việc của mình, thì đó không phải là chánh niệm. - Thiền sư Thích Nhất Hạnh

Làm thế nào để đảm bảo chúng ta đang tránh McMindfulness và thực tập Chánh niệm?

Chánh niệm tràn đầy tình thương

Chánh niệm không chỉ là sự nhận biết đơn thuần: nó tràn đầy tình thương. Khi bạn chánh niệm về một điều gì đó, bạn trân trọng và yêu quý nó. Nó nhiều màu sắc hơn sự nhận biết thờ ơ. Nếu chúng ta đang thực tập Chánh niệm, nó không tách rời khỏi phần còn lại của Bát Chánh Đạo, vì vậy nó sẽ chứa đựng cái thấy (tuệ giác). Nó không hề hời hợt.

Hãy cẩn trọng với hình thức của chánh niệm

Chúng ta nên cảnh giác để không bị mắc kẹt vào các dấu hiệu bên ngoài của chánh niệm. Chúng ta có thể đang đi thật chậm để “thực tập” thiền hành hoặc ngồi trong tư thế kiết già rất ấn tượng. Tuy nhiên, vẫn có thể có rất nhiều sự căng thẳng bên trong chúng ta. Có thể có rất nhiều sự nỗ lực và nắm bắt. Chúng ta có thể đang mang những thói quen và khuynh hướng hiện tại vào cách chúng ta thực tập chánh niệm. Nếu chúng ta là người cầu toàn, chúng ta có thể mang chủ nghĩa cầu toàn vào việc thực tập chánh niệm của mình. Nếu chúng ta thực tập theo cách này, nó sẽ không bền vững.

Không thể phớt lờ đau khổ và khó khăn

Trong truyền thống Làng Mai, sự nhấn mạnh không phải là xem chánh niệm chỉ để làm việc hiệu quả hơn hoặc để có được sự nhẹ nhõm hời hợt như McMindfulness mang lại. Một khía cạnh quan trọng là nhìn vào nỗi khổ của chính mình. Một số người đến một khóa tu và họ không nghĩ rằng mình đang trải qua đau khổ. Thông thường, nó có thể bị che giấu, ảnh hưởng đến chúng ta ở mức độ tiềm thức. Chúng ta phải dừng lại và cho phép tâm trí lắng xuống trước khi có thể nhìn thấy nỗi khổ bên dưới bề mặt. Sau một vài ngày khóa tu, mọi người thường có thể nhận ra và nhìn thấy nỗi khổ của họ một cách rõ ràng.

Có lẽ điều đó nghe không hấp dẫn lắm, nhưng chúng ta không thể đi thẳng đến việc tận hưởng hạnh phúc lâu dài mà không nhìn vào nỗi khổ của mình. Chính thông qua việc ôm ấp nỗi khổ mà chúng ta tìm thấy sự giải thoát. Với chánh niệm, chúng ta học cách đau khổ một cách lành mạnh. Nếu chúng ta biết cách đau khổ, chúng ta trở thành một người tự do. Bất chấp nỗi khổ, chúng ta có thể tìm thấy sự nhẹ nhàng thay vì phó mặc cho những khó khăn. Chúng ta có thể trải nghiệm những khó khăn trong khi không phán xét bản thân và không chống lại tình huống đó. Nếu chúng ta có thể cảm thấy ổn ngay giữa đau khổ, đó chính là phép lạ của chánh niệm.

Chúng ta không thể tự làm điều đó một mình

Một khía cạnh quan trọng của Chánh niệm là thực tập cùng với những người khác, điều này có thể giúp chúng ta nhìn thấy chính mình rõ ràng hơn. Tại các trung tâm Làng Mai trên khắp thế giới, mọi người ngồi thành vòng tròn với những người khác và lắng nghe mọi người nói một cách chánh niệm và chân thật về những nỗi khổ và thách thức của họ. Đây là một phần tạo nên sự chuyển hóa trong trải nghiệm của mọi người.

Chánh niệm không giống như đi tập gym, nơi chúng ta có thể tự mình đến, thực hiện các bài tập với tai nghe và sau đó về nhà, ăn tối và đi ngủ. Để vượt ra ngoài McMindfulness, việc thực tập chánh niệm của chúng ta phải liên quan đến bạn bè, gia đình, cha mẹ, cộng đồng và xã hội của chúng ta.

Chánh niệm buộc chúng ta phải thay đổi

Nếu bạn thực tập đúng cách, chánh niệm buộc chúng ta phải nhìn vào những điều không thoải mái. Khi chúng ta dừng lại và làm dịu tâm trí bằng chánh niệm, ví dụ, chúng ta có thể bắt đầu nhận thấy sự khó chịu xung quanh công việc của mình. Một cảm giác rằng chúng ta không đóng góp vào điều gì đó tích cực hoặc cảm thấy bất an về tác hại mà chúng ta có thể đang gây ra. Chánh niệm sẽ giúp chúng ta đi theo hướng Chánh mạng bằng cách giúp chúng ta nhận thức được những cảm giác này. Nhưng nếu chúng ta muốn chánh niệm làm cho sự khó chịu đó biến mất, có lẽ chúng ta đang thực tập McMindfulness. Một số người nói đùa rằng họ hối hận vì đã đến Làng Mai: họ nhận được nhiều hơn những gì họ mong đợi vì họ không thể quay lại cuộc sống cũ, họ phải thực hiện những thay đổi.

Khi chúng ta trở nên tỉnh thức hơn, chúng ta có thể nhận thấy tác động của lời nói của mình đối với mọi người. Chúng ta có thể nhận thấy rằng mọi người cảm thấy bị chúng ta phán xét. Một lần nữa, quá trình này có thể không phải lúc nào cũng dễ chịu, chúng ta có thể cần phải đối mặt với những khía cạnh của bản thân mà chúng ta không thích. Chúng ta có thể nhận thức được những quan niệm và quan điểm của mình và xem liệu chúng có đang giúp ích cho chúng ta hay không. Tất nhiên, thông qua cái thấy của tương tức (interbeing), chúng ta biết rằng chúng ta đã thừa hưởng rất nhiều cách suy nghĩ, nói năng và hành động từ bạn bè, gia đình và xã hội. Điều đó có nghĩa là chúng ta có thể từ bi với bản thân nhưng đồng thời cũng thấy rõ nơi chúng ta có thể tạo ra những thay đổi vì lợi ích của chính mình và những người xung quanh.

Một con đường, không phải một công cụ

Đó là lý do tại sao Thiền sư Thích Nhất Hạnh kết luận rằng chúng ta nên dạy chánh niệm cho quân đội nếu chúng ta được yêu cầu. Chánh niệm là một con đường chứ không phải một công cụ. Chánh niệm không tách rời khỏi Bát Chánh Đạo, vốn là con đường của đạo đức, trách nhiệm và tình thương. Những người trong quân đội cũng đau khổ và xứng đáng được giải thoát như bất kỳ ai khác. Nếu chánh niệm được dạy như Chánh niệm, nó sẽ ngăn chúng ta rơi vào cái bẫy của McMindfulness.

Chúng ta có quyền lựa chọn, chúng ta có thể thực tập chánh niệm một cách hời hợt: tiếp tục theo đuổi cái tôi, địa vị và niềm kiêu hãnh và phớt lờ những thách thức khó khăn bao gồm việc đối mặt với những bất công trong xã hội của chúng ta. Hoặc chúng ta có thể ôm ấp một điều gì đó sâu sắc hơn, hướng tới một loại tự do mạnh mẽ.

Bài gốc

 
By Editing Team - TIGO Solutions
Phạm Tuệ Linh