Sống trong nghèo khó cùng cực, triết gia Cynic vĩ đại Diogenes ngủ ở nơi công cộng và xin ăn. Một ngày nọ, ông xin ăn trước một bức tượng. Khi được hỏi tại sao, Diogenes trả lời: “Để luyện tập bị từ chối.”

Đối với một người ăn xin, bị từ chối là một phần của cuộc sống. Dù trải nghiệm này có thể đau đớn, nếu không đối mặt, ông sẽ chết đói. Nhưng nếu rèn luyện để trở nên vô cảm với sự từ chối, ông sẽ không ngại xin ăn và có thể nhận được thức ăn.

Tương tự, nhiều người sợ bị từ chối vì cảm thấy nó đau đớn. Kết quả là họ tránh các tình huống có nguy cơ bị từ chối: không ứng tuyển vào công việc vượt khả năng, không tỏ tình vì sợ bị từ chối (điều luôn có thể xảy ra), hay không mời bạn bè đi chơi vì sợ bị khước từ.

Nhưng khi sợ bị từ chối, ta thực sự sợ điều gì? Có phải là sự không tán thành từ người khác? Nếu vậy, tại sao ta lại quan tâm quá nhiều? Hay ta sợ ý nghĩ rằng mình không đủ tốt?

Bản Chất của Sự Từ Chối

Nhìn vào loài người, ta thấy con người thích thuộc về một điều gì đó. Ta muốn hòa nhập với những người xung quanh, khao khát các mối quan hệ, và mong được là một phần của thứ lớn lao hơn bản thân. Nhưng để đạt được điều này, ta thường cần sự chấp thuận của người khác.

Ai từ chối ta? Người khác quyết định liệu ta có đủ tốt để gia nhập nhóm hay không. Ta trải qua điều này từ sân chơi khi còn nhỏ, khi các bạn đánh giá xem ta có đủ tư cách chơi trốn tìm. Sau này, những đứa trẻ nổi tiếng quyết định ai được ngồi chung bàn ăn trưa. Khi trưởng thành, người khác quyết định ta có đủ tiêu chuẩn cho công việc, phù hợp với các nhóm xã hội, hay đủ điều kiện cho một mối quan hệ tình cảm.

Vì vậy, nếu muốn điều gì cần sự chấp thuận của người khác, ta sẽ đối mặt với sự từ chối.

Trong nhiều trường hợp, sự từ chối dựa trên lý trí. Ví dụ, một người ngồi xe lăn muốn trở thành cầu thủ bóng đá chuyên nghiệp sẽ bị từ chối, điều này là hợp lý. Hay một người không có học vấn, kinh nghiệm, hay kỹ năng muốn làm CEO Google, bị từ chối là không tránh khỏi. Trong những trường hợp này, ta đơn giản là không đủ kỹ năng.

Nhưng trong nhiều tình huống khác, sự từ chối không công bằng. Người ta có thể từ chối ta vì lý do vô lý như phong cách ăn mặc, dù ta rất phù hợp ở các khía cạnh khác. Bạn bè tiềm năng có thể không thích ta vì ngoại hình, dù ta có nhiều sở thích chung. Một câu lạc bộ đêm có thể từ chối ta vì lý do tương tự, dù ta có thể là khách hàng lâu dài. Một công ty có thể chọn ứng viên khác dựa trên ngoại hình thay vì kỹ năng.

Dù những phán xét này nông cạn và phi lý, người bị từ chối thường cảm thấy xấu hổ cá nhân. Bị từ chối trong tình cảm dẫn đến cảm giác không đủ tốt. Càng bị từ chối nhiều, cảm giác này càng mạnh.

Schopenhauer: Đừng Quá Quan Tâm Ý Kiến Người Khác

Theo triết gia Arthur Schopenhauer, ta sai lầm nếu quá coi trọng phán xét của người khác. Ông viết:

“Những gì diễn ra trong ý thức của người khác, tự bản thân nó, không liên quan đến ta; và theo thời gian, ta thực sự trở nên thờ ơ khi nhận ra suy nghĩ của hầu hết mọi người nông cạn và vô ích thế nào, ý tưởng của họ hẹp hòi ra sao, tình cảm của họ tầm thường thế nào, ý kiến của họ sai lệch ra sao, và phần lớn chứa đựng bao sai lầm; khi ta học được từ kinh nghiệm rằng một người sẽ nói xấu về đồng loại thế nào khi không sợ họ, hay nghĩ rằng lời nói sẽ không đến tai họ. Và nếu ta từng thấy những người vĩ đại nhất bị khinh miệt bởi vài kẻ ngu ngốc, ta sẽ hiểu rằng coi trọng lời nói của người khác là tôn vinh họ quá mức.”

Sự từ chối không chỉ liên quan đến ta, mà còn đến người từ chối ta. Nó không luôn dựa trên sự thật, lý trí, hay logic, mà thường dựa trên ý kiến và cảm xúc của họ, vốn có thể phi lý hoặc ngu ngốc. Khi bị từ chối, ta nên nhớ lời Schopenhauer và không để những phán xét ấy định nghĩa giá trị của mình.

Amor Fati: Chấp Nhận Số Phận (Epictetus)

Từ góc nhìn Khắc Kỷ, đau đớn từ sự từ chối bắt nguồn từ thái độ sai lầm với thế giới. Bị từ chối nghĩa là ta không đạt được điều mình khao khát – sự chấp thuận của người khác. Khi sợ bị từ chối, ta sợ không đạt được kết quả cụ thể.

Ví dụ, một người đàn ông tiếp cận một phụ nữ ở quán bar vì muốn ở bên cô ấy. Nếu bày tỏ ý định và bị từ chối, anh ta không đạt được kết quả mong muốn.

Triết gia Khắc Kỷ Epictetus khuyên ta nên cẩn thận với khao khát và ghét bỏ. Nếu không đạt được điều mình muốn, ta thất vọng; nếu gặp điều mình ghét, ta đau khổ. Vì vậy, ông khuyên ta không mong muốn mọi thứ xảy ra như ý, mà như chúng xảy ra. Làm vậy sẽ vô hiệu hóa nỗi đau từ sự từ chối, vì ta không sợ bị từ chối mà chào đón nó: ta mong mọi thứ xảy ra như chúng xảy ra.

Hơn nữa, nếu ta tiếp cận ai đó không kỳ vọng hay khao khát gì thêm, sự từ chối trở nên không thể. Nếu chỉ muốn tiếp cận để tiếp cận, và người kia không muốn nói chuyện, ta đã đạt được mục tiêu của mình – tiếp cận. Bất kỳ điều gì thêm, như trò chuyện thân thiện, trao đổi số điện thoại, hay một cuộc chịch dạo, chỉ là phần thưởng phụ - ưu thích vô can (preferred indifferent) theo Khắc Kỷ, điều tốt để có nhưng không cần thiết để hạnh phúc, và không nằm trong tầm kiểm soát nên không thể dựa vào.

Kết quả của hành động nằm trong tay số phận. Ý tưởng Khắc Kỷ Amor Fati (yêu số phận) nghĩa là ta chấp nhận số phận và không bám víu vào kết quả cụ thể. Làm sao ta có thể cảm thấy bị từ chối nếu ta hài lòng với bất kỳ điều gì xảy ra?

Nếu để hạnh phúc phụ thuộc vào kết quả mong muốn, như có một mối quan hệ với ai đó, thì hạnh phúc của ta phụ thuộc vào hành động của họ. Epictetus nói:

“Nếu ai đó xiềng xích bạn và giao bạn cho một người qua đường ngẫu nhiên, bạn sẽ tức giận. Nhưng nếu bạn để tâm trí mình bị kiểm soát bởi bất kỳ ai chửi bới bạn, khiến bạn bối rối, chẳng phải bạn nên xấu hổ vì điều đó sao?”

Nếu cảm thấy đau vì bị từ chối, ta đã giao quyền kiểm soát tâm trí cho người khác. Nhưng nếu tập trung vào hành động của mình và chấp nhận mọi kết quả, thì phản ứng của người khác không làm ta tổn thương, và điều ta từng coi là từ chối chỉ là một chuyển động nhỏ nhoi của số phận.

Sức Mạnh của Sự “Vô Dụng” (Trang Tử)

Liệu có lợi thế nào trong bất lợi? Chẳng phải đám mây nào cũng có viền bạc đó sao? Thấy điều tích cực trong tiêu cực là chủ đề lặp lại trong các văn bản Đạo giáo. Làm sao ta có thể tiếp cận khó khăn một cách thông minh và tận dụng tối đa những tình huống không mong muốn?

Sách của Trang Tử kể về một cái cây lớn, cong queo mà mọi thợ rừng từ chối chặt. Lý do là thợ rừng tìm cây thẳng để làm ván. Nhưng cái cây cong quá méo mó, không thợ mộc nào dùng được, nên nó được để yên, trong khi những cây thẳng bị chặt hàng loạt.

Trang Tử nói với Huizi, chủ cái cây:

“Ngài có một cái cây lớn và phiền muộn vì nó vô dụng – sao không trồng nó ở nơi chẳng có gì khác, hay trong một cánh đồng hoang rộng lớn? Ở đó, ngài có thể thong dong bên nó, hay ngủ yên dưới bóng nó. Không rìu búa nào cắt ngắn đời nó; không gì làm hại nó. Sự vô dụng của nó có gì khiến ngài phiền lòng?”

Thợ rừng từ chối cái cây cong vì nó vô dụng. Nhưng kết quả là nó được sống lâu, thậm chí được coi là thiêng liêng. Vì vậy, sự từ chối không nhất thiết là xấu; nó có thể là phước lành ngụy trang.

Ví dụ, một cô gái từ chối một chàng trai chỉ vì phong cách ăn mặc, dù họ có nhiều điểm tương đồng về tính cách. Một mặt, chàng trai thất vọng vì bị từ chối. Mặt khác, sự từ chối cứu anh khỏi một người nông cạn, điều có thể dẫn đến nhiều thất vọng hơn trong tương lai.

Hoặc giả sử một người không quá thông minh hay tài năng bị bỏ qua và bỏ lỡ nhiều cơ hội mà người giỏi hơn nhận được. Một mặt, điều này có thể xem là bất hạnh. Mặt khác, người này được để yên, không phải gánh vác những gánh nặng mà người tài năng mang do trách nhiệm lớn. Cuộc sống của họ thường bình yên hơn.

Vì vậy, sự từ chối có thể là điều tốt nếu ta nhận ra và trân trọng việc không phải chịu đựng những gì lẽ ra gặp phải. Những cây thẳng trong chuyện Trang Tử được chọn (không bị từ chối), nhưng chính điều đó khiến chúng bị chặt và biến thành ván. Sự từ chối của thợ rừng giúp cây cong trường thọ.

Bị coi là vô dụng trong mắt người khác có thể tốt cho sức khỏe, vì nó giúp ta tránh căng thẳng và hy sinh khi phải “hữu dụng”. Hơn nữa, sự từ chối có thể báo hiệu rằng ta được định hướng cho mục đích khác, và tài năng của ta nằm ở nơi khác. Cây cong không phù hợp làm ván gỗ, nhưng sau này thu hút mọi người vì sự độc đáo và tuổi thọ.

Ta có thể không phù hợp để làm việc trong một lĩnh vực cụ thể, có con cái, là thành viên của nhóm nổi tiếng ở trường, hay làm đội trưởng đội bóng. Nhưng nhờ bị từ chối, ta tìm thấy một con đường khác, phù hợp và độc đáo hơn.

Tác Giả: Einzelgänger
Biên Dịch: Adam Ngo
Hiệu đính: Prana

Nguồn: Triết Học Đường Phố 2.0