Bài viết phân tích lời nguyền tri thức, cách thiên kiến nhận thức khiến chuyên gia giao tiếp kém, ra quyết định sai và cản trở đổi mới trong tổ chức.

Curse of knowledge: Lời nguyền của tri thức và bài học cho mọi lứa tuổi

Published on: December 26, 2025
Last updated: February 03, 2026 Xem trên toàn màn hình

Recommended for you

06 Feb 2024 Bài toán Trolley Problem: Hi sinh thiểu số để cứu đa số? 144/355
29 Sep 2022 Từ chuyện người ăn xin và chiếc cần câu cá, điều gì là quan trọng nhất: Kiến thức, kỹ năng hay thái độ với cuộc sống 65/791
04 Aug 2021 Đừng sợ đi chậm, chỉ sợ đứng yên 64/1376
26 Sep 2024 "Ăn mày quá khứ" nghĩa là gì? 60/2097
01 Aug 2022 20 bài học kinh nghiệm rút ra từ Tam Quốc Diễn Nghĩa 57/987
07 Aug 2024 Kỷ nguyên VUCA và TUNA – Cơ hội phát triển và chuyển đổi mạnh mẽ nhờ cuộc cách mạng 4.0 53/1214
04 Sep 2021 Tào lao là gì? Các bí quyết để tránh tào lao trong giao tiếp 52/1967
09 Aug 2022 Hiệu ứng “rắn hổ mang” (Cobra effect): Khi giải pháp trở thành vấn đề, tưởng vui lại hóa xui 34/616
16 Mar 2022 [INFOGRAPHIC] 32 Thiên kiến nhận thức làm sai lệch quyết định của bạn (Phần I) 31/1153
02 May 2025 Vì sao học giỏi mà vẫn nghèo, học dốt lại thành đạt trong cuộc sống? 28/104
15 Apr 2023 Nghịch lý từ câu chuyện “một chén gạo dưỡng ơn, một đấu gạo gây thù” 27/810
16 Mar 2022 [INFOGRAPHIC] 32 thiên kiến nhận thức làm sai lệch quyết định của bạn (Phần II) 25/448
29 Jul 2020 Câu chuyện mài chiếc rìu trước khi chặt cây: Bài học từ tổng thống vĩ đại nhất của nước Mỹ - Abraham Lincoln 22/813
18 Jul 2020 Lợi ích cận biên (Marginal Utility) là gì? Qui luật lợi ích cận biên giảm dần 21/814
22 May 2022 Tư duy ngoài hộp (Thinking out of box) là gì? Tại sao quan trọng với sự phát triển của doanh nghiệp? 21/513
15 Aug 2024 Kỹ năng thuyết trình với kỹ năng ABC (Accuracy, Brevity, Clarity) 21/756
10 Sep 2024 Cây dừa giữa giông bão: Bình tĩnh sống giữa trạng thái “VUCA” 21/627
07 Nov 2024 Sweet Spot: Khi đam mê, năng lực và giá trị thị trường gặp nhau 21/78
12 Jun 2022 Marcus Aurelius: Hạnh phúc phụ thuộc vào chất lượng của những suy nghĩ 20/524
10 Jul 2021 Chuyên gia chia sẻ các nguyên tắc tư duy sáng tạo hệ thống với tên gọi Systematic Inventive Thinking (SIT) 20/499
10 Sep 2023 Định luật Murphy giải thích tại sao chúng ta luôn gặp xui xẻo vào những lúc tưởng thuận lợi 19/861
15 Aug 2025 Dự án phần mềm bị trì hoãn và vấn đề "akrasia" 19/64
07 Aug 2025 Chỉ Số AQ Là Gì? Làm Sao Kiểm Soát AQ Để Thành Công Và Giàu Có? 18/52
15 Sep 2020 Hai câu chuyện về dòng nước - Ao tù hay suối nguồn tươi trẻ? 18/228
16 Apr 2025 Lãnh đạo linh hoạt: Hành động (Bias for Action) hay không hành động (Non-Action)? 17/69
02 Oct 2023 Ngôi Chùa Trăm Năm và Viên Gạch Vỡ: Bài Học Thấm Thía Về Lỗi Nhỏ Trong Bức Tranh Lớn 17/337
11 Mar 2025 Thiên hướng Hành động (Bias for Action) và Thiên hướng Quy trình (Bias for Process) tác động tiêu cực tới "đổi mới và sáng tạo" như thế nào? 16/94
28 Feb 2025 “Học giỏi” hay “giỏi học”? 15/162
15 Mar 2024 Tê liệt vì suy nghĩ quá nhiều (Analysis Paralysis) là gì? 15/286
09 Dec 2025 Hiệu Ứng Tàu Điện Ngầm - The Subway Effect 15/30
05 Sep 2025 “Lời Khuyên”: Thuận lý thì ít, nghịch lý thì nhiều. Suy nghĩ không giống nhau thì không nên khuyên nhau. 14/72
09 Jan 2025 10 Nghịch Lý Cuộc Sống Từ Phim Upstream (nghịch hành nhân sinh): Đối Mặt Rủi Ro Trong Thời Đại VUCA 14/219
12 Jul 2023 Vì sao ngày càng nhiều dự án phần mềm thất bại? 14/583
01 Oct 2024 Không phải IQ hay EQ, tỷ phú Jack Ma tiết lộ một kỹ năng để thành công giữa thời đại VUCA 13/299
11 Oct 2024 "Kham Nhẫn" Trong Kinh Doanh: Sức Mạnh Của Sự Kiên Nhẫn 12/477
26 Sep 2024 Đội quân dán nhãn AI của tỷ phú 27 tuổi 12/242
24 Mar 2021 Hiệu ứng Dunning-Kruger – Ảo tưởng sức mạnh về năng lực của bản thân 12/769
03 Sep 2020 Hiệu ứng rắn hổ mang, Luật Goodhart, Campbell & Chuyện thi cử 11/223
10 Sep 2024 Tại sao những thứ chúng ta muốn lại ít khi có được? 11/238
02 May 2024 Giữ khoảng cách trong các mối quan hệ: Bí quyết để tránh ràng buộc cảm xúc 11/240
06 Dec 2025 Sức mạnh của phương pháp 30-for-30: Bạn đã bao giờ cam kết 30 ngày liên tục cho một mục tiêu? 11/60
12 May 2024 Groan Zone là gì? Khi mọi quan điểm va chạm, đâu là cách biến Groan Zone thành động lực đổi mới? 11/38
18 Sep 2025 Bị sa thải sau 25 năm làm việc trong lĩnh vực công nghệ: Nỗi lo lắng, sự hy sinh và thực tế mà không ai dám nhắc đến 10/28
01 May 2025 Vì Sao Các Cửa Hàng Trung Quốc Không Vội Vã Phục Vụ Khách Hàng? 10/97
19 Jul 2023 3 cấp độ của thất bại và bí quyết "cái khó ló cái khôn" 10/101
08 Nov 2022 16 phong cách làm việc của người Nhật Bản mà Việt Nam cần học hỏi 10/426
20 Dec 2022 Bài học quản lý nhân sự từ một trận chung kết bóng đá 9/314
01 Aug 2022 Bí quyết số 1 cho doanh nghiệp 4.0 với 10 chiến lược phát triển năng lực nhân sự CNTT 9/166
11 Sep 2020 Nghịch lý kinh doanh tại Mỹ: Chăm sóc khách hàng không tốt, nhưng công ty lại lãi lớn 9/167
11 Sep 2022 Sức mạnh của lời khen 9/282
10 Aug 2020 Bạn có biết quy tắc thất bại nhanh: Fail early, fail often, fail cheap, but always fail forward 9/163
16 Aug 2025 Hoài nghi khoa học với 20 thuật ngữ bi quan về hiệu quả của Scrum 9/54
11 Sep 2025 Phát triển dự án CNTT cho khối Chính phủ/Nhà nước, vai trò nào "gánh team" nặng nhất? 9/16
14 Apr 2025 BÀI HỌC NGẮN SỐ #29: Ở tuổi 40, bạn nên đủ tỉnh táo để nhận ra điều này 8/84
10 Sep 2025 Học Tài Thi Phận Là Gì? Cần Làm Gì Để Vượt Qua May Rủi? 8/35
09 Dec 2024 10 nghịch lý quản trị khiến tổ chức mãi loay hoay 8/145
22 Jan 2025 Khi ngư dân không thể ra khơi, họ sửa lưới 8/335
11 Feb 2025 Tại sao nhiều mối quan hệ vẫn không giúp bạn thành công? 8/172
01 Sep 2023 Định luật Goodhart và định luật Campbell - Nghịch lý về thành tích 8/212
12 Jul 2021 Để chuyển đổi số, cần “bẻ gãy” (disrupt) trong tư duy 8/204
16 Feb 2024 Nghịch lý của sự hoàn hảo: AI có thể quá tốt để sử dụng? 7/194
15 Apr 2025 YouTube đang ủng hộ "Đạo luật No Fakes" nhắm vào các bản sao AI trái phép. 5/193
15 Jan 2025 4 Quy Tắc Ứng Xử Của Người Trưởng Thành: Im Lặng Đúng Lúc, Lên Tiếng Đúng Việc 4/80
15 Jan 2026 Ứng dụng Ngôn ngữ học tri nhận (Cognitive Linguistics) vào Truyền thông đa bên liên quan trong các Dự án CNTT 4/10
15 Jan 2026 Đừng bao giờ tự vệ! Chiến thuật của Machiavelli giúp bạn đảo ngược thế trận như thế nào? 3/7
19 Apr 2025 BÀI HỌC NGẮN SỐ #30: Tự bảo vệ bản thân trước hiểm họa đến từ tương lai 3/29
30 Jan 2026 Vượt qua cơn bão sa thải nhân viên công nghệ: Những đêm thức trắng, phần mềm bị lỗi và hội chứng kẻ giả mạo (Impostor Syndrome) 2/6
28 Apr 2023 Mô hình Why, How, What là gì? 1/1438
22 Jan 2026 AI đã thay đổi việc tuyển dụng như thế nào? /5
16 Jan 2026 I-Shaped, T-Shaped, N-Shaped và M-Shaped: Chân dung năng lực quyết định thành công trong kỷ nguyên chuyển đổi số /8

Lời nguyền của tri thức (curse of knowledge) là gì?

Lời nguyền của tri thức là một thiên kiến nhận thức xảy ra khi kiến thức hoặc chuyên môn của chúng ta trong một lĩnh vực nào đó khiến ta khó có thể thực sự hiểu hoặc đồng cảm với những người ít hiểu biết hơn. Kết quả là quá trình giao tiếp và ra quyết định có thể bị suy giảm, dẫn đến hiểu lầm, bức bối và kém hiệu quả.

Nhưng còn một mối nguy lớn hơn nữa.

Thiên kiến này còn thể hiện ở việc ta mặc định rằng người khác cũng sở hữu cùng mức độ hiểu biết, nền tảng hay bối cảnh như mình - điều này có thể khiến chúng ta đưa ra những quyết định tồi.

Hãy xem trường hợp của Panasonic.

Khoảng một thập kỷ trước, tập đoàn điện tử Nhật Bản này biết rất rõ rằng công nghệ TV plasma của họ vượt trội hơn hẳn so với công nghệ LCD mà các đối thủ đang quảng bá. Giới sành hình ảnh (videophile) cũng biết điều đó. TV plasma cho màu đen sâu hơn, màu sắc trung thực hơn, độ tương phản cao hơn, ít nhòe chuyển động hơn và góc nhìn rộng hơn.

Tuy nhiên, có một điểm mà TV LCD lại vượt trội rõ rệt: chúng trông đẹp hơn dưới ánh đèn huỳnh quang sáng - loại ánh sáng thường thấy trong các cửa hàng điện máy lớn.

Đáng tiếc cho Panasonic, đa số người tiêu dùng quyết định mua TV không phải bằng cách cân nhắc ưu điểm kỹ thuật hay thậm chí là nó sẽ trông đẹp thế nào trong phòng khách của họ, mà đơn giản là bước vào cửa hàng và chọn chiếc trông đẹp nhất trên kệ. Panasonic buộc phải khai tử dòng TV plasma vào năm 2014, dù chúng liên tục được các chuyên gia xếp hạng số một.

Điều này cho thấy việc những người hiểu biết hơn nhìn một vấn đề từ góc nhìn của những người ít hiểu biết hơn khó khăn đến mức nào.

Những biểu hiện khác của lời nguyền tri thức

Một trong những tác động rõ ràng nhất của lời nguyền tri thức là đối với giao tiếp. Các chuyên gia có thể sử dụng thuật ngữ chuyên môn, từ ngữ kỹ thuật hoặc khái niệm phức tạp mà không nhận ra rằng người nghe có thể không quen thuộc với chúng. Sự lệch pha này có thể khiến thông tin cốt lõi không được truyền tải đầy đủ, dẫn đến các quyết định sai lầm dựa trên dữ liệu không đầy đủ hoặc bị hiểu sai.

Ngoài ra, những người bị ảnh hưởng bởi lời nguyền tri thức thường đánh giá quá cao mức độ hiểu biết của người khác. Sự tự tin thái quá này có thể khiến các bước quan trọng bị bỏ qua hoặc phần giải thích bị lược giản. Khi người ra quyết định cho rằng đội ngũ hay khán giả của mình đã nắm được toàn cảnh, họ có thể bỏ qua nhu cầu giải thích cặn kẽ, từ đó gây ra nhầm lẫn và sai sót.

Điều này phần nào lý giải vì sao rất nhiều sách hướng dẫn lại khó hiểu đến vậy.

Trong môi trường giáo dục hoặc chuyên nghiệp, các chuyên gia có thể gặp khó khăn trong việc đào tạo hay hướng dẫn hiệu quả do lời nguyền tri thức. Họ có thể cho rằng một số bước hay khái niệm là hiển nhiên, và vì thế không đề cập đến những nền tảng cơ bản cần thiết để người khác xây dựng hiểu biết. Sự bỏ sót này dẫn đến lỗ hổng về kiến thức và kỹ năng, cuối cùng ảnh hưởng đến hiệu suất và chất lượng ra quyết định.

Lời nguyền tri thức cũng có thể bóp nghẹt sự đổi mới. Các chuyên gia dễ bị mắc kẹt trong lối tư duy quen thuộc, không thể xem xét những góc nhìn hay cách tiếp cận khác. Sự cứng nhắc về nhận thức này cản trở việc giải quyết vấn đề một cách sáng tạo và khả năng thích nghi với thông tin hay công nghệ mới. Khi người ra quyết định không thể bước ra ngoài khuôn khổ tri thức của mình, họ có thể gạt bỏ những ý tưởng đổi mới vốn có thể mang lại kết quả tốt hơn.

5 cách vượt qua lời nguyền tri thức

Giống như mọi thiên kiến nhận thức khác, chúng ta có thể thực hiện những bước sau để giảm thiểu tác động và hạn chế tổn hại của nó:

Nuôi dưỡng sự đồng cảm: Để chống lại lời nguyền tri thức, điều thiết yếu là rèn luyện sự đồng cảm và chủ động đặt mình vào góc nhìn của người khác. Người ra quyết định cần nỗ lực hiểu mức độ kiến thức và quan điểm của khán giả hoặc thành viên trong nhóm. Khi đặt mình vào vị trí của người khác, họ có thể đánh giá tốt hơn cách giao tiếp hiệu quả và điều chỉnh cách giải thích cho phù hợp với nhu cầu người nghe.
Đơn giản hóa và làm rõ giao tiếp: Việc đơn giản hóa thông tin là then chốt để vượt qua lời nguyền tri thức. Các chuyên gia nên chia nhỏ những ý tưởng phức tạp thành các phần dễ tiếp thu hơn, sử dụng phép so sánh và ví dụ gần gũi để minh họa. Đồng thời, khuyến khích câu hỏi và phản hồi sẽ giúp đảm bảo thông điệp được hiểu đúng. Giao tiếp rõ ràng, súc tích và dễ tiếp cận có thể thu hẹp khoảng cách giữa các mức độ hiểu biết khác nhau.
Tìm kiếm phản hồi và cải tiến liên tục: Phản hồi thường xuyên là yếu tố sống còn để nhận diện và xử lý lời nguyền tri thức. Người ra quyết định nên chủ động xin ý kiến từ khán giả hoặc đội ngũ để hiểu những điểm giao tiếp chưa hiệu quả. Bằng cách điều chỉnh cách giải thích dựa trên phản hồi, họ có thể nâng cao khả năng truyền đạt thông tin và đưa ra quyết định tốt hơn.
Thúc đẩy văn hóa học tập liên tục: Các tổ chức có thể giảm tác động của lời nguyền tri thức bằng cách xây dựng văn hóa học tập suốt đời. Việc khuyến khích đào tạo và phát triển liên tục giúp lấp đầy khoảng trống kiến thức và đảm bảo mọi người luôn được cập nhật thông tin liên quan. Tạo điều kiện cho hợp tác liên phòng ban và chia sẻ tri thức cũng giúp nâng cao hiểu biết tập thể và cải thiện quá trình ra quyết định.
Sử dụng công cụ và khung ra quyết định: Việc áp dụng các công cụ và khung phương pháp có thể hỗ trợ vượt qua lời nguyền tri thức. Các công cụ trực quan, checklist hay hướng dẫn từng bước giúp đơn giản hóa thông tin phức tạp và khiến chúng dễ tiếp cận hơn. Những khung ra quyết định, chẳng hạn như nguyên tắc sử dụng ngôn ngữ giản dị, giúp đảm bảo giao tiếp rõ ràng và dễ hiểu, giảm nguy cơ hiểu lầm; trong khi các phương pháp như “red teaming” hỗ trợ ra quyết định có thể giúp thách thức những giả định sẵn có.

Việc nhận diện và giải quyết lời nguyền tri thức là yếu tố then chốt để tạo ra một môi trường nơi các quyết định sáng suốt, bao trùm và đổi mới có thể phát triển. Bằng cách hiểu rõ lời nguyền tri thức và triển khai các chiến lược để vượt qua nó, cá nhân và tổ chức có thể cải thiện giao tiếp, nâng cao đào tạo và hướng dẫn, thúc đẩy đổi mới, và cuối cùng là đưa ra những quyết định tốt hơn.

A A A A

[{"displaySettingInfo":"[{\"isFullLayout\":false,\"layoutWidthRatio\":\"\",\"showBlogMetadata\":true,\"showAds\":true,\"showQuickNoticeBar\":true,\"includeSuggestedAndRelatedBlogs\":true,\"enableLazyLoad\":true,\"quoteStyle\":\"1\",\"bigHeadingFontStyle\":\"1\",\"postPictureFrameStyle\":\"2\",\"isFaqLayout\":false,\"isIncludedCaption\":false,\"faqLayoutTheme\":\"1\",\"isSliderLayout\":false}]"},{"articleSourceInfo":"[{\"sourceName\":\"\",\"sourceValue\":\"\"}]"},{"privacyInfo":"[{\"isOutsideVietnam\":false}]"},{"tocInfo":"[{\"isEnabledTOC\":true,\"isAutoNumbering\":false,\"isShowKeyHeadingWithIcon\":false}]"},{"bannerInfo":"[{\"isBannerBrightnessAdjust\":false,\"bannerBrightnessLevel\":\"\",\"isRandomBannerDisplay\":true}]"},{"termSettingInfo":"[{\"showTermsOnPage\":true,\"displaySequentialTermNumber\":true}]"}]

Nguồn

{content}