Lời nguyền của tri thức (Curse of Knowledge) ảnh hướng đến phân tích yêu cầu dự án ra sao?
Last updated: February 07, 2026 Xem trên toàn màn hình
Recommended for you
- 06 Feb 2024
Bài toán Trolley Problem: Hi sinh thiểu số để cứu đa số? 144/355 - 11 May 2021 Khác nhau giữa Padding và Buffer trong quản lý rủi ro dự án 93/1007
- 19 Dec 2023 Hồi tưởng lạc quan (Rosy retrospection): Khi những quá khứ tươi đẹp có thể đe dọa đến tương lai của bạn 59/632
- 11 Feb 2024 Càng đọc càng thấm: 10 suy ngẫm sâu sắc từ nhà tâm lý học Carl Jung 49/2413
- 01 Mar 2021 Ý nghĩa và bài học rút ra từ truyện thầy bói xem voi 40/693
- 11 Sep 2025 Lightning Decision Jam: Quy trình Siêu tốc để Giải quyết Mọi Vấn đề 35/85
- 09 Aug 2022 Hiệu ứng “rắn hổ mang” (Cobra effect): Khi giải pháp trở thành vấn đề, tưởng vui lại hóa xui 34/616
- 02 May 2025 Vì sao học giỏi mà vẫn nghèo, học dốt lại thành đạt trong cuộc sống? 28/104
- 15 Apr 2023 Nghịch lý từ câu chuyện “một chén gạo dưỡng ơn, một đấu gạo gây thù” 27/810
- 01 Jan 2024 Tổng hợp 25 quy luật quan trọng trong quản lý dự án 25/574
- 14 Sep 2024 11 Cơ Chế Tâm Lý Che Giấu Cần Nhận Diện Để Hiểu Bản Thân và Người Khác 25/506
- 19 Sep 2025 Agile vs. Ego: Làm Gì Khi Một Thành Viên Trong Nhóm Nổi Loạn 24/99
- 22 May 2022 Tư duy ngoài hộp (Thinking out of box) là gì? Tại sao quan trọng với sự phát triển của doanh nghiệp? 21/512
- 18 Jul 2020 Lợi ích cận biên (Marginal Utility) là gì? Qui luật lợi ích cận biên giảm dần 21/814
- 01 Apr 2023 Bí quyết đàm phán tạo ra giá trị từ câu chuyện Chia Cam 20/599
- 05 Dec 2022 Hỏi 5 lần (5 WHYs) – Kỹ thuật "đào" tận gốc cốt lõi vấn đề 20/225
- 10 Sep 2023 Định luật Murphy giải thích tại sao chúng ta luôn gặp xui xẻo vào những lúc tưởng thuận lợi 19/861
- 01 Aug 2021 Hiện tượng Gold plating (mạ vàng) là gì? Tại sao có ảnh hưởng quyết định đến chất lượng dự án? 18/405
- 04 Sep 2022 Hiệu ứng cánh bướm là gì? Ý nghĩa và tác động của hiệu ứng cánh bướm 18/680
- 02 Oct 2024 Lời sấm của Tào Tháo: "Đảo ngược lời khuyên của vợ, thành công ắt đến" 18/59
- 01 Nov 2024 Đừng Chỉ Làm Việc, Hãy Trưởng Thành: Bốn Bài Học Từ Thiền Nhật Bản 18/212
- 02 Oct 2023 Ngôi Chùa Trăm Năm và Viên Gạch Vỡ: Bài Học Thấm Thía Về Lỗi Nhỏ Trong Bức Tranh Lớn 17/337
- 01 Oct 2021 Sự Tự Điều Chỉnh (Self-Regulation) Là Gì? Tại Sao Nó Quan Trọng? 16/767
- 07 Aug 2019 Câu chuyện thanh gỗ ngắn và bài học kinh doanh cho Doanh nghiệp 16/472
- 23 Jun 2024 Người trí tuệ không tranh cãi ĐÚNG/SAI 15/462
- 12 Apr 2023 Phương pháp 6 chiếc mũ tư duy là gì? Vận dụng trong điều hành cuộc họp hiệu quả 15/597
- 11 Sep 2022 Từ truyện “Thầy bói xem voi” tới quản trị bằng Tư Duy Hệ Thống 15/291
- 28 Feb 2025 “Học giỏi” hay “giỏi học”? 15/162
- 15 Mar 2024 Tê liệt vì suy nghĩ quá nhiều (Analysis Paralysis) là gì? 15/286
- 09 Dec 2025 Hiệu Ứng Tàu Điện Ngầm - The Subway Effect 15/30
- 05 Sep 2025 “Lời Khuyên”: Thuận lý thì ít, nghịch lý thì nhiều. Suy nghĩ không giống nhau thì không nên khuyên nhau. 14/72
- 09 Jan 2025 10 Nghịch Lý Cuộc Sống Từ Phim Upstream (nghịch hành nhân sinh): Đối Mặt Rủi Ro Trong Thời Đại VUCA 14/219
- 08 Aug 2023 Mất kiểm soát phạm vi dự án (Scope Creep) và hiệu ứng quả cầu tuyết (snowball) 14/254
- 01 Oct 2024 Không phải IQ hay EQ, tỷ phú Jack Ma tiết lộ một kỹ năng để thành công giữa thời đại VUCA 13/299
- 08 Sep 2025 Tâm Lý Phản Kháng (Reactance): Vì Sao Càng Cấm, Người Ta Càng Muốn Làm? 13/94
- 04 Nov 2025 Internal vs. External Locus of Evaluation: Bạn Đang Tìm Sự Công Nhận Từ Đâu? 13/43
- 14 Aug 2023 Công bằng phân phối (distributive justice) giúp "virtual team" làm việc hiệu quả hơn như thế nào? 12/45
- 02 Oct 2023 OCEAN: Mô hình 5 tính cách Big Five 12/300
- 02 May 2024 Giữ khoảng cách trong các mối quan hệ: Bí quyết để tránh ràng buộc cảm xúc 11/240
- 11 Sep 2024 Mindset, skillset, toolset là gì? 11/466
- 12 Jan 2024 Tư duy hệ thống trong Quản Lý Dự Án diễn ra như thế nào? 11/254
- 22 Sep 2024 Hội chứng Zeigarnik – Tại sao những công việc dở dang "đọng" lại trong trí nhớ lâu hơn các công việc đã hoàn thành? 11/102
- 03 Sep 2020 Hiệu ứng rắn hổ mang, Luật Goodhart, Campbell & Chuyện thi cử 11/223
- 10 Sep 2024 Tại sao những thứ chúng ta muốn lại ít khi có được? 11/238
- 06 Dec 2025 Sức mạnh của phương pháp 30-for-30: Bạn đã bao giờ cam kết 30 ngày liên tục cho một mục tiêu? 11/60
- 01 May 2025 Vì Sao Các Cửa Hàng Trung Quốc Không Vội Vã Phục Vụ Khách Hàng? 10/97
- 19 Jul 2023 3 cấp độ của thất bại và bí quyết "cái khó ló cái khôn" 10/101
- 18 Sep 2025 Bị sa thải sau 25 năm làm việc trong lĩnh vực công nghệ: Nỗi lo lắng, sự hy sinh và thực tế mà không ai dám nhắc đến 10/28
- 16 Aug 2025 Hoài nghi khoa học với 20 thuật ngữ bi quan về hiệu quả của Scrum 9/54
- 11 Sep 2020 Nghịch lý kinh doanh tại Mỹ: Chăm sóc khách hàng không tốt, nhưng công ty lại lãi lớn 9/167
- 01 Sep 2023 Định luật Goodhart và định luật Campbell - Nghịch lý về thành tích 8/212
- 11 Feb 2025 Tại sao nhiều mối quan hệ vẫn không giúp bạn thành công? 8/172
- 29 Dec 2024 Phí Phạm Không Phải Lúc Nào Cũng Xấu – Đây Là Lý Do Tại Sao! 8/103
- 09 Dec 2024 10 nghịch lý quản trị khiến tổ chức mãi loay hoay 8/145
- 10 Sep 2025 Học Tài Thi Phận Là Gì? Cần Làm Gì Để Vượt Qua May Rủi? 8/35
- 01 Jul 2020 8 Thiên Kiến Nhận Thức Mà Người Quản Lý Dự Án Cần Cảnh Giác 7/73
- 16 Feb 2024 Nghịch lý của sự hoàn hảo: AI có thể quá tốt để sử dụng? 7/194
- 27 Jan 2026 Thành công: Nỗ lực hay Chỉ là May mắn? 5/11
- 15 Jan 2026 Ứng dụng Ngôn ngữ học tri nhận (Cognitive Linguistics) vào Truyền thông đa bên liên quan trong các Dự án CNTT 4/10
- 29 Jan 2026 5 QUY LUẬT TÂM LÝ VÀ QUẢN TRỊ KINH ĐIỂN 1/8
- 13 Aug 2025 Kinh nghiệm phát triển dự án phần mềm cho khối Chính phủ/nhà nước 1/7
- 19 Feb 2024 “Curse of Knowledge” khác với "Unknown knowns" như thế nào? /
Một rủi ro thầm lặng đối với BA và PM
Trong giai đoạn tiền dự án (pre-project), Business Analyst (BA) và Project Manager (PM) được kỳ vọng sẽ làm rõ nhu cầu kinh doanh, đồng bộ các bên liên quan và đặt nền móng cho việc triển khai thành công. Trớ trêu thay, đây cũng chính là giai đoạn mà một trong những thiên kiến nhận thức tinh vi nhất có thể gây ra hậu quả nghiêm trọng: Lời nguyền của tri thức (Curse of Knowledge).
Lời nguyền của tri thức xảy ra khi người có chuyên môn sâu gặp khó khăn trong việc hình dung cảm giác “không biết” những điều mà họ đã biết. Trong công việc thu thập yêu cầu, thiên kiến này âm thầm bóp méo giao tiếp giữa BA/PM và khách hàng - đặc biệt là trước khi dự án được phê duyệt chính thức.
Người đã biết quá rõ một điều → không còn đặt mình vào vị thế người chưa biết được nữa.
Điểm cốt lõi ở đây là:
- Biết rất rõ (expert knowledge)
- Không ý thức được khoảng cách hiểu biết
- Hệ quả là giao tiếp bị méo mó, đặc biệt khi làm việc với người ít chuyên môn hơn (khách hàng, business user)
➡️ Đây là một thiên kiến nhận thức về truyền đạt và đồng cảm nhận thức.
Vì sao Lời nguyền của tri thức nguy hiểm trong giai đoạn tiền dự án
Không giống các giai đoạn triển khai, thảo luận tiền dự án (pre-project) thường:
- mang tính khám phá hơn là có cấu trúc
- mơ hồ hơn là chi tiết
- phụ thuộc rất nhiều vào sự hiểu chung giữa các bên
Khi BA hoặc PM rơi vào lời nguyền của tri thức, họ vô tình:
- cho rằng khách hàng hiểu các khái niệm kỹ thuật hoặc chuyên môn
- bỏ qua những câu hỏi làm rõ mang tính then chốt
- diễn giải các phát biểu mơ hồ theo mô hình tư duy của chính mình
Kết quả là sự đồng thuận giả tạo - mọi người đều nghĩ rằng họ đã hiểu và thống nhất, nhưng thực chất thì không.
Những biểu hiện thường gặp trong trao đổi yêu cầu của BA/PM
1. Giả định có sự rõ ràng về nghiệp vụ khi thực tế thì không
Khách hàng thường mô tả vấn đề bằng triệu chứng, chứ không phải nguyên nhân gốc rễ.
Một BA nhiều kinh nghiệm có thể vô thức “tự lấp chỗ trống” thay vì kiểm chứng các giả định.
Ví dụ:
- Khách hàng: “Chúng tôi cần một dashboard để theo dõi hiệu suất.”
- Giả định của BA: KPI, dữ liệu thời gian thực, drill-down, phân quyền theo vai trò.
- Thực tế: Khách hàng có thể chỉ cần một báo cáo tổng hợp hàng tuần, dạng giống Excel.
2. Lạm dụng thuật ngữ nội bộ hoặc kỹ thuật
BA và PM có thể dùng các thuật ngữ như:
- workflow
- integration
- automation
- exception handling
Những từ này có vẻ “quá quen thuộc” với chuyên gia, nhưng với người dùng nghiệp vụ, chúng có thể mang ý nghĩa hoàn toàn khác.
Lời nguyền của tri thức khiến chuyên gia quên việc chuyển hóa sự phức tạp sang ngôn ngữ kinh doanh.
3. Đặt câu hỏi dẫn dắt thay vì câu hỏi khám phá
Thay vì hỏi:
“Hiện tại anh/chị đưa ra quyết định này như thế nào?”
BA lại hỏi:
“Vậy là anh/chị muốn hệ thống tự động phê duyệt việc này, đúng không?”
Cách hỏi này vô tình ép khách hàng xác nhận mô hình tư duy của BA, thay vì bộc lộ cách nghĩ thực sự của họ.
4. Đánh giá sai mức độ sẵn sàng của các bên liên quan
PM nhiều kinh nghiệm có thể cho rằng các stakeholder:
- hiểu rõ các đánh đổi trong dự án
- chấp nhận các ràng buộc
- có khả năng ưu tiên hiệu quả
Nhưng trên thực tế, ở giai đoạn tiền dự án, stakeholder thường:
- gắn bó cảm xúc với ý tưởng
- chưa rõ tính khả thi
- chưa nhận thức đầy đủ về mối quan hệ chi phí – phạm vi – thời gian
Tác động kinh doanh của Lời nguyền của tri thức
Nếu không được kiểm soát, lời nguyền của tri thức sẽ dẫn đến:
- yêu cầu bị hiểu sai
- kỳ vọng phi thực tế
- ước lượng sai lệch
- scope creep trong giai đoạn triển khai
- xói mòn niềm tin (“Không phải những gì chúng ta đã bàn.”)
Phần lớn các thất bại dự án được cho là do “yêu cầu thay đổi” thực chất bắt nguồn từ yêu cầu bị hiểu sai ngay từ giai đoạn tiền dự án.
Cách BA và PM chủ động chống lại Lời nguyền của tri thức
1. Xem “không biết” là công cụ, không phải điểm yếu
Cố ý đặt những câu hỏi “ngây ngô”:
- “Anh/chị có thể mô tả bước này như thể tôi là người mới không?”
- “Nếu hệ thống này chưa tồn tại thì hiện tại mọi việc diễn ra như thế nào?”
Cách này khuyến khích kể chuyện và làm lộ ra các giả định ẩn.
2. Tách bạch việc lắng nghe và diễn giải
Trong các cuộc trao đổi ban đầu:
- ghi lại nguyên văn cách khách hàng dùng từ
- trì hoãn việc nghĩ giải pháp
- phản hồi lại những gì bạn nghe được trước khi đề xuất bất cứ điều gì
Xác nhận trước khi diễn giải là yếu tố then chốt.
3. Làm rõ dần theo từng bước
Thay vì nhảy thẳng vào yêu cầu chi tiết:
- bắt đầu từ mục tiêu
- sau đó là kịch bản
- tiếp đến là quy tắc
- cuối cùng là các ngoại lệ
Cách này giảm rủi ro kết luận sớm do chuyên môn chi phối.
4. Chủ động làm lộ các giả định
Biến giả định thành câu hỏi:
“Tôi đang giả định rằng dữ liệu này cần thời gian thực. Điều đó có đúng không?”
Khi giả định được nói ra, lời nguyền của tri thức sẽ bị vô hiệu hóa.
5. Diễn đạt lại yêu cầu bằng ngôn ngữ của khách hàng
Trước khi kết thúc thảo luận tiền dự án:
- tóm tắt yêu cầu bằng thuật ngữ kinh doanh
- tránh sơ đồ hoặc biệt ngữ nếu không được yêu cầu
- đề nghị khách hàng xác nhận hiểu, không chỉ là đồng ý
Kết luận
Với BA và PM, chuyên môn là điều không thể thiếu - nhưng trong công việc thu thập yêu cầu giai đoạn tiền dự án, chuyên môn không được kiểm soát có thể trở thành gánh nặng.
Lời nguyền của tri thức không tự lên tiếng. Nó ẩn mình sau sự tự tin, kinh nghiệm và thiện ý. Nhận diện được nó - và chủ động làm chậm lại tư duy - thường là ranh giới giữa một dự án “khởi đầu thuận lợi” và một dự án thực sự thành công.
Trong giai đoạn tiền dự án, những BA và PM giỏi nhất không phải là người biết nhiều nhất - mà là người hiểu được điều mà khách hàng chưa biết cách diễn đạt thành lời.
Nguyễn Thị Kiều
TIGO CONSULTING
Khám phá thêm các chủ đề sau
Đọc thêm: Hướng dẫn hợp tác viết bài (guest blogging)
Các chủ đề được quan tâm nhiều nhất
CHIA SẺ BÀI VIẾT
Link copied!
Mới cập nhật